O szkole

Z dziejów IV Liceum Ogólnokształcącego im. Stanisława Staszica w Sosnowcu

1. Pierwsze lata szkoły

„Stary Staszic”, siedziba szkoły do roku 1970

W dniu 29 X 1894 r. w obecności przedstawiciela carskiej Rosji (pod której zaborem znajdował się Sosnowiec) i licznie zgromadzonych mieszkańców miasta otwarta została Szkoła Realna, zalążek dzisiejszego Liceum Ogólnokształcącego im. Stanisława Staszica.

Nowe skupisko ludzkie i przemysłowo – handlowe jakim był Sosnowiec potrzebowało wykształconych kadr ludzi, którzy mogliby podjąć pracę na wyższych stanowiskach w przemyśle, handlu lub bankowości. Założona w Sosnowcu szkoła realna mogła zaspokoić głód w tym zakresie.

Szkołę Realną w Sosnowcu – pierwszą szkołę średnią w Zagłębiu Dąbrowskim, ufundował niemiecki przemysłowiec Henryk Dietel.

Przez trzy lata szkoła mieściła się w odpowiednio przystosowanym do tego celu budynku fabrycznym, jednak ciągły wzrost liczby uczniów i rozwój szkoły pod względem programowym spowodowały, że

Henryk Dietel postanowił wybudować dla jej potrzeb nowy gmach. Uroczyste otwarcie nowego imponującego budynku, usytuowanego na niewielkim wzgórzu, architektonicznie nawiązującego do stylu włoskiego renesansu miało miejsce 3 XII 1898 r.

W latach 1898-1970 siedziba Szkoły Realnej przekształconej w Gimnazjum ,a następnie Liceum im. S. Staszica. Obecnie Wydział Techniki Uniwersytetu Śląskiego

Sosnowiecka Szkoła Realna miała charakter prywatny z prawami rządowymi i utrzymywana była przez założyciela. Ten status szkoły nadawał jej szczególny charakter. Nie było tutaj tak dotkliwego ucisku rusyfikacyjnego, jak w innych szkołach tego typu na ziemiach byłej Kongresówki. Językiem wykładowym był oczywiście język rosyjski. Przepisy szkolne obowiązywały te same, co za czasów “Syzyfowych prac”, ale nie przestrzegano ich rygorystycznie. Władze szkolne przy różnych okazjach organizowały uroczyste akademie, w czasie których grano i śpiewano hymn carski, marsze wojskowe, rosyjskie pieśni patriotyczne, czy ludowe. Na lekcjach historii posługiwano się tendencyjnym, antypolskim podręcznikiem a zajęcia z języka polskiego prowadzono ściśle według obowiązującego urzędowego programu. Mimo to żadnemu z uczniów polskich, których była w szkole olbrzymia większość, nie śniło się rozmawiać po rosyjsku w czasie przerw i po lekcjach.

2. W walce o polską szkołę.

Jeszcze przed 1900 rokiem wśród uczniów sosnowieckiej Szkoły Realnej powstawały tajne kółka młodzieżowe o charakterze patriotyczno – społecznym i samokształceniowym. Organizowano zebrania, prelekcje, tajne nauczanie języka polskiego, historii, geografii. Czytano i kolportowano polską literaturę i prasę, wydawano tajne pismo “Węzeł”.

Wzrastające w całym Cesarstwie Rosyjskim, nie wyłączając ziem polskich, nastroje rewolucyjne nie ominęły Sosnowca. 13 II 1905 r. wybuchł strajk generalny robotników.

Po zatrzymaniu fabryk, robotnicy tłumnie udali się do sosnowieckiej Szkoły Realnej i oświadczyli dyrektorowi, że przyszli uwolnić uczniów od rusyfikacyjnego ucisku. Następnego dnia na dziedzińcu szkoły odbył się wiec, podczas którego pod adresem władz padły żądania:

Urządzenia publicznej biblioteki robotniczej.
Wprowadzenia obowiązkowej nauki dla wszystkich.
Wprowadzenia języka polskiego zarówno w szkołach, jak i urzędach.
Po tych zajściach rozpoczął się długotrwały strajk szkolny.

Tymczasem w mieście następowała radykalizacja nastrojów i eskalacja protestów ludności. 21 II 1905 r. do manifestujących pod hutą “Katarzyna” robotników i uczniów wojsko otworzyło ogień. Wśród ofiar znalazł się uczeń Szkoły Realnej Aleksander Malewicz. Jego pogrzeb stał się okazją do kolejnej patriotycznej manifestacji.

Mimo podejmowanych od połowy marca pśrzez dyrekcję prób wznowienia normalnej nauki, do szkoły uczęszczała jedynie Ą uczniów. Dla wszystkich tych, którzy uparcie bojkotowali rosyjską szkołę Komitet Strajkowy zorganizował tajne komplety.

Mimo wysiłków i zaangażowania społeczeństwa, na przełomie 1905 i 1906 r. fala rewolucyjna opadła i władze carskie utrzymały w Sosnowcu urzędową szkołę średnią z rosyjskim językiem wykładowym.

W 1906 r. rodzice zainteresowani nauką dzieci w polskiej szkole utworzyli Radę Opiekuńczą, która powołała do życia Gimnazjum Klasyczne przekształcone następnie w Szkołę Handlową. Szkoła ta miała charakter szkoły społecznej przygotowującej do zawodu, mogła więc prowadzić naukę w języku polskim. Mimo handlowego profilu, szkoła miała wysoki poziom nauczania przedmiotów ogólnych.

Równolegle istniała dawna szkoła realna ucząca po rosyjsku.

Po wybuchu I wojny światowej jeszcze przez rok Sosnowiec pozostawał pod władzą rosyjską i nauka odbywała się bez zmian. Wraz z wkroczeniem wojsk niemieckich, w lipcu 1915 r. władze okupacyjne zlikwidowały Szkołę Realną, budynek zaś zajęty został na biura administracji niemieckiej, a wyposażenie przejęła działająca ciągle Szkoła Handlowa mieszcząca się w nieistniejącym już dziś gmachu nad Przemszą.

W 1916 r. dokonane zostało historyczne przemianowanie Szkoły Handlowej w Sosnowcu na 8 – klasową Wyższą Szkołę Realną, równocześnie nadano jej imię Stanisława Staszica.

3. W Polsce międzywojennej

Po zakończeniu wojny i odzyskaniu niepodległości, Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego zarządzeniem organizacyjnym, wydanym 9 IX 1919 r. uznało szkołę tę jako państwową i nadało jej nazwę Gimnazjum Państwowe im. S. Staszica z siedzibą, rzecz jasna w okazałym budynku dawnej Szkoły Realnej. Rozpoczęto naukę.

Jednak praca nad tworzeniem zrębów niepodległego państwa dopiero się rozpoczęła. Formowano podstawy ustroju, nie w pełni ustalone były granice państwowe. Na oddalonym o kilka kilometrów Śląsku wrzała walka. Uczniowie starszych klas zaciągali się do oddziałów powstającego Wojska Polskiego, zaś część ochotników przedostała się przez kordony graniczne, by walczyć o polski Śląsk. Dwaj uczniowie – Edward Stacherski i Stanisław Latosiński polegli w walce.

Mimo upaństwowienia szkoły nauka w szkole była płatna. Opłata roczna na rzecz szkoły była wysoka, równa miesięcznej pensji dobrze zarabiającego urzędnika. Uczniowie ubożsi otrzymywali zniżki opłat, część z nich zarabiała na czesne udzielając korepetycji. Wysiłek ten szybko jednak owocował. Wysoki poziom szkoły zapewniał rzetelne przygotowanie uczniów zarówno do studiów wyższych, jak i do pracy.

Swój wysoki poziom i renomę szkoła w dużej mierze zawdzięczała doskonałym nauczycielom. Wybitni fachowcy i specjaliści w zakresie wykładanego przedmiotu byli również wspaniałymi wychowawcami. Wśród wielu innych wymienić można w tym gronie dyrektora Tadeusza Nowakowskiego, czy wybitnego fizyka Waldemara Zillingera, który pozakierowaniem szkołą zajmował się też pracą naukową i badawczą (był autorem obowiązującego przez wiele lat zbioru zadań z fizyki).

Innymi wybitnymi nauczycielami byli: nietuzinkowy biolog Witold Wyspiański, czy nauczyciel śpiewu, muzyk i kompozytor Władysław Powiadowski. U niego to właśnie pierwsze lekcje śpiewu brał Jan Kiepura.

4. Wojna i okupacja

Szkoła w latach międzywojennych wykształciła ponad 600 absolwentów. W toku nauki zdobyli wszechstronną i rzetelną wiedzę, a patriotyczną postawę, którą kształtowano przez lata nauki przyszło im wkrótce zademonstrować w jakże dramatycznych okolicznościach. Liczna grupa młodych podchorążych brała udział w kampanii wrześniowej. Wielu było rannych, wielu poległo. W obozach jenieckich, za drutami obozów koncentracyjnych, w walce, wychowankowie i absolwenci szkoły z godnością znosili swój los. W październiku 1939 r. na wezwanie dyrektora W. Zillingera grupa uczniów i absolwentów przeniosła z budynku szkoły i zachowała w stajni dietlowskiej sztandar szkoły i najważniejsze dokumenty.

Po wkroczeniu do Sosnowca, Niemcy natychmiast zamknęli gimnazjum i liceum, a do budynku wprowadzili zawodową szkołę techniczną dla Niemców i Volksdeutschów.

Zarówno dzieci, jak i młodzież polska mogły chodzić jedynie do szkół podstawowych o niezwykle okrojonym programie nauczania. Wszystkim, którzy pragnęli się uczyć, pozostawały związane z dużym ryzykiem i poświęceniem tajne komplety.

Wszystkich Polaków obowiązywał przymus pracy. Podlegali mu zarówno nauczyciele, jak i starsza młodzież. Pracowano zwykle w przemyśle. I tak po dniu ciężkiej, fizycznej pracy, uczniowie i nauczyciele spotykali się, by poznawać historię i geografię Polski, by czytać polską literaturę. Tajne nauczanie traktowali oni jako formę czynnej walki z okupantem.

Organizowano całe tajne “szkoły”. Uczniowie mieli stały rozkład zajęć, pisali klasówki, byli klasyfikowani, rodzice przychodzili na wywiadówki. Jako dyrektora i przełożonego sosnowieckiego tajnego nauczania traktowano przez całą okupację W. Zillingera. Zaś niestrudzonymi nauczycielami tajnych kompletów byli: polonistka Jadwiga Makowska, nauczycielka j. francuskiego Maria Polańska, nauczyciel matematyki, fizyki i chemii Stanisław Bomski oraz kilkunastu innych odważnych, niezłomnych ludzi.

5. Czasy powojenne

27 I 1945 r. zakończyła się niemiecka okupacja Sosnowca, a już w następnym dniu w Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącym im. St. Staszica nastąpiło wznowienie normalnej nauki. Rolę organizatora szkoły przejął jej dawny dyrektor W. Zillinger.

Pierwszy rok miał charakter skrócony i trwał od lutego do lipca. W tym czasie przeprowadzano trzykrotnie egzamin dojrzałości .Pierwszy odbył się w marcu.

Stanęli przed nimi ci, którym wojna przerwała normalną naukę i kontynuowali ją w tajnych kompletach.

Mijały kolejne lata spokojnej nauki i pracy. Zmieniały się programy nauczania i modele kształcenia. Od września 1957 r. wprowadzono koedukację (dotąd szkoła była szkołą męską).

We wrześniu 1970 r. władze podjęły decyzję o przeprowadzce. Liceum Staszica przeniosło się do budynku po szkole podstawowej, a w dawnym Staszicu siedzibę znalazł Wydział Techniki Uniwersytetu Śląskiego.

Dzięki ciężkiej pracy zarówno uczniów, jak i nauczycieli prawie 100% absolwentów dostaje się rokrocznie na wyższe uczelnie. Od roku 1983 liceum należy do elitarnego stowarzyszenia szkół w Polsce – Towarzystwa Szkół Twórczych. Szkoła znalazła się w nim jako jedna z pierwszych wśród trzydziestu dwóch najlepszych liceów w kraju, szczycąc się m.in. liczbą około 300 finalistów i laureatów olimpiad przedmiotowych szczebla centralnego.

Niezwykła aktywność młodzieży pozwoliła wstąpić w szeregi szkół biorących udział w programach Fundacji im. Stefana Batorego: Przedsiębiorczość, Młodzi Przedsiębiorcy i Debaty Szkolne i stać się kreatywnym ich uczestnikiem.

W czasie swojego istnienia szkoła wykształciła ponad 7 tys. absolwentów. Tę ogromną rzeszę Staszicaków tworzą ludzie, którzy dotarli do wielu odległych zakątków świata i ci, którzy w kraju zaakcentowali swoją obecność wybitnymi osiągnięciami.

Wśród nich są: Jan Kiepura – światowej sławy śpiewak operowy, Mieczysław Wolfke – wybitny fizyk, odkrywca ciekłego helu, Leonard Danielewicz i Tadeusz Heftman – konstruktorzy maszyny deszyfrującej Enigma, Janusz Ziółkowski – socjolog, były szef Kancelarii Prezydenta RP, Miłosław Jan Kołodziejczyk – biskup diecezji częstochowskiej, rektor Seminarium Duchownego w Częstochowie, Andrzej Dziuk – współzałożyciel, dyrektor i reżyser Teatru Witkacego w Zakopanem.

Bogate tradycje szkoły i niepowtarzalną więź łączącą pokolenia Staszicaków podtrzymuje i kultywuje Stowarzyszenie Wychowanków i Sympatyków IV LO, którego współzałożycielem i bardzo aktywnym przewodniczącym jest kolejny niezwykły absolwent szkoły, jej honorowy patron Jan Strzelecki.

Dalsze dzieje szkoły, bogate w sukcesy i osiągnięcia jej uczniów, mamy nadzieję przed nami.